محیط زیست، اکوسیستم، اکولوژی

عوامل زنده اکوسیستم

ارتباطات غذایی جانداران با یکدیگر

عوامل غیر زنده اکوسیستم

اثر گلخانه ای و گرم شدن هوای زمین

پیامدهای گرم شدن زمین

چرخه مواد

انواع اکوسیستم

توالی اکوسیستم

پایداری اکوسیستم

فکر کنیم

منابع طبیعی

آلودگی محیط زیست

آلودگی آب

آلودگی هوا

آلودگی صوتی

آلودگی خاک

راههایی برای کاهش مصرف برق

بازیافت

زندگی سبز

ضررهای سیگار

راههایی برای کاهش مصرف سوخت

لامپ کم مصرف

آدمی همواره سعی کرده است که با دخالت در اکوسیستمها به نفع خود تغییراتی در آنها ایجاد کند و پدید آورنده اکوسیستمهای جدید و مناسب ( برای خودش ) باشد ( ایجاد مزارع، دریاچه های مصنوعی و ... ). انسان به ساده تر کردن اکوسیستمها می پردازد؛ زمین را از وجود گیاهان ناخواسته پاک می کند و گیاهان خاصی را جانشین انواع مختلف می سازد. این نوع گیاهان ( گندم، برنج، مرکبات و ... ) را خودش مصرف می کند و اگر مقداری از آنها را به دامها می دهد، باز به خاطر آن است که می خواهد از گوشت و ... آنها استفاده نماید. در این میان انواعی از مصرف کنندگانی که ممکن است در غذای او سهیم باشند را به طریق رقابت از میان می برد؛ او تمایلی ندارد که از سیب درختش نوزاد حشرات استفاده کنند، روباه مرغ و خروسش را بگیرد، و یا آنکه گوسفندش نصیب گرگ شود.

ولی انسان با این نوع تصفیه ای که در زنجیره های غذایی کرده و می کند، درباره توازن طبیعت چه اقدامی کرده است؟ کار کشاورزی، خواص فیزیکی خاک را تغییر می دهد، و اگر این کار به صورت کنترل نشده ای صورت بگیرد، به فرسایش خاک و تغییرات نامطلوب دیگر خواهد انجامید.

آدمی از حشره کشها و آفت کشها استفاده می کند؛ اما با این کار، آیا ممکن نیست نوع مقاومی از جانوران مزاحم ( حشرات، جوندگان و ... ) باقی بمانند و توسعه یابند؟ طبیعی است که این انواع مقاوم کم کم جای انواع از میان رفته را خواهند گرفت؛ یعنی در واقع ما از شر نوعی مزاحم راحت می شویم و گرفتار نوع دیگری می شویم که ممکن است دفعش بسیار مشکلتر باشد!

انسان روباهها، گرگها، و مارها را می کشد؛ در اینصورت شاید نتیجه آن زیاد شدن اولین مصرف کنندگان از قبیل موش و خرگوش باشد؛ نتیجه دیگر اینکار، سرانجام از میان رفتن کامل انواع این جانداران در روی زمین است. با این کارها انسان تنها خواسته است به مقدار بیشتری ماده و انرژی دسترسی پیدا کند!

آدمی از جهات دیگر هم بر محیط طبیعی خود اثر می گذارد؛ مثلا اکوسیستمهای طبیعی را از میان می برد و در عوض اکوسیستمی مصنوعی به نام شهر را جانشین آن می کند. برای این کار هم ناچار است کیلومترها خاک حاصلخیز را از میان ببرد و به جای آن، ساختمان، جاده، پارکینگ و فرودگاه بسازد. با این ترتیب انسان متمدن در مدت یکی دو قرن، اثری عظیم بر سیاره خود نهاده و چهره آن را طوری تغییر داده است که حتی در طول میلیونها سال قبل، مجموعه جانداران دیگر ساکن بر آن چنان نکرده بودند!!

مقاومت اکوسیستم در برابر توالی و همچنین مقاومت آن در برابر تبدیل شدن به "غیر اکوسیستم" را پایداری اکوسیستم می گویند. به طور کلی، پایداری اکوسیستم به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ هر عاملی که عوامل زنده اکوسیستم را تحدید کند و یا باعث تغییر عوامل غیر زنده اکوسیستم شود، ممکن است باعث توالی گردد؛ مثلا اکوسیستم جنگل وابسته به بارش است؛ اگر بارش به مدت طولانی قطع شود، ممکن است جنگل نابود شود. بعضی اکوسیستمها در برابر توالی مقاومت کمی نشان می دهند؛ مثلا آکواریومی که یک نوع ماهی دارد و جاندار دیگری در آن زندگی نمی کند را در نظر بگیرید؛ اگر ماهیان این آکواریوم به یک بیماری کشنده مبتلا شوند و بمیرند، دیگر اکوسیستمی نخواهیم داشت. برخی اکوسیستمها نیز در برابر توالی مقاومت زیادی نشان می دهند؛ در جنگل انواع زیادی از جانوران زندگی می کنند؛ با انقراض نسل یک حیوان، اکوسیستم جنگل به اکوسیستم دیگری تبدیل نمی شود ( هر چند به اکوسیستم یاد شده آسیب می رسد ).

در اقیانوس تعداد بیشماری موجود زنده وجود دارند، اگر بعضی از این موجودات منقرض شوند، باز هم تعداد زیادی جاندار در اقیانوس باقی می مانند. با توجه به این مطلب، و اینکه آب برای ادامه زندگی ضروری است، به نظر من، اقیانوس پایدارترین اکوسیستم می باشد.

به طور کلی مراحل تغییر تدریجی یک اکوسیستم را توالی گویند؛ مثلا باغچه خانه که دارای گلهای زینتی و درخت است، یک اکوسیستم به شمار می آید. اگر مدتی از این باغچه آنطور که لازم است مواظبت نشود، ممکن است گیاهان وحشی ( علفهای هرز ) سراسر آن را فرا گیرند و بر گلهای زینتی غالب شوند. در این حال، گلهای زینتی کم کم نابود می شوند. گیاهان وحشی می توانند تا وقتی که شرایط اکوسیستم مناسب باشد، به طور ثابت در باغچه باقی بمانند و احتیاج به مراقبت و نگهداری ندارند ( بر عکس گلهای زینتی که به مراقبت نیاز دارند و نمی توانند خود به خود در باغچه برویند ). مراحل تدریجی تغییر اکوسیستم باغچه که منجر به ثبات در اجتماعات حیاتی آن شده است، یک توالی است. با تغییر عوامل زنده و غیر زنده اکوسیستم، ممکن است توالی ادامه یابد و گونه های دیگری از علفهای هرز جانشین گونه های قبلی شوند.

همیشه توالی به این سادگی نیست؛ بلکه ممکن است در زمانی نسبتا طولانی و یا بسیار طولانی رخ دهد و تغییرات بزرگی را به وجود آورد. در مثال ۱ توالی بدون دخالت انسان رخ داده و در مثال ۲ توالی بر اثر دخالت انسان صورت گرفته است:

مثال ۱ : دریاچه ای را در نظر بگیرید که انواعی از جانوران مانند ماهی و انواعی از گیاهان مانند جلبک در آن زندگی می کنند. بر اثر ورود آب رودخانه به این دریاچه، در طی سالیان دراز، رسوبات در کف این دریاچه جمع شده و کم کم کف دریاچه بالا می آید. با بالا آمدن کف در یاچه، عمق آب کم می شود و ممکن است بعضی جاندارانی که در آن زندگی می کرده اند دیگر نتوانند در آن زندگی کنند ( زیرا بعضی جانداران به عمق زیاد آب نیاز دارند ). بالاخره با پر شدن تدریجی دریاچه از رسوبات، اکوسیستم آب به اکوسیستم خشکی تبدیل می شود و اگر همچنان آب رودخانه به آن محل وارد شود ممکن است یک جنگل سرسبز به همراه یک تالاب داشته باشیم.

مثال ۲ : کوه و دشتی را در کنار هم در نظر بگیرید که خاکی حاصلخیز دارند و بارش در آن محل به حدی است که جنگل سرسبزی در دامنه های کوه و در دشت وجود دارد. تا وقتی که اتفاق خاصی رخ نداده ( مثلا انسان در این اکوسیستم دخالتی نکرده )، این اکوسیستم می تواند به مدت طولانی به بقای خود ادامه دهد. انسان می آید و درختان جنگل ( دشت ) را قطع می کند و به جای آنها کشاورزی می نماید؛ در این حال موجبات برهنه شدن خاک فراهم می شود. در این حال خاک به تدریج مقاومت خود را در برابر فرسایش توسط باد و آب از دست می دهد. اگر انسان بیش از حد از زمین محصول برداشت کند و به فکر تقویت خاک ( مثلا با اضافه کردن کود دامی به خاک ) نباشد، زمینهای کشاورزی ضعیف شده و مانند سابق نمی توانند محصول بدهند و تبدیل به محلی برای چرای دامها می شوند؛ در اینحال اگر انسان به سراغ دامنه های کوه رفته و درختان آنجا را نیز ببرد و در آنجا کشاورزی نماید، کل منطقه نسبت به فرسایش آبی ( سیل ) بسیار کم مقاومت می گردد. در چنین وضعیتی ممکن است باریدن چند باران بسیار شدید، خاک کوه و دشت را با خود بشوید و ببرد؛ در نتیجه کوه و دشتی که روزی جنگل سرسبزی بوده اند، به سرزمین بی حاصلی تبدیل می شوند که در آنها سنگها نمایانند.

جانداران در همه جای سطح زمین پراکنده اند، به طوری که حتی در خاک، درون آب و روی درختان هم وجود دارند؛ اما فراوانی جانداران در همه محیطها مشابه نیست؛ مثلا در بیابانها و مناطق قطبی، کم، و در جنگل و لایه های سطحی آب دریا، فراوان است. موجودات زنده در جایی زیادند که شرایط محیطی برای زیستن مساعدتر باشد. به طور کلی اکوسیستمها به دو گروه اکوسیستم آب و اکوسیستم خشکی تقسیم می شوند:

اکوسیستم آب: اقیانوسها، دریاها، و رودخانه ها انواعی از اکوسیستمهای آب هستند. ما در خشکی زندگی می کنیم و اغلب از یاد می بریم که بیشتر جانداران، ساکن دریا و اقیانوس هستند. آب در حدود ۷۰ درصد از سطح زمین را می پوشاند. ترکیب شیمیایی آب دریاهای آزاد و اقیانوسها تقریبا در همه جا یکنواخت است. شوری آب در جاهای گرم بیشتر و در جاهای سرد کمتر است ( هر لیتر از آب دریا به طور متوسط دارای ۳۵ گرم نمک است؛ آب دریای مدیترانه در هر لیتر ۳۷ گرم نمک، و دریای احمر ۴۳ گرم نمک دارد. در منطقه قطبی و در دریاهایی که رودهای بسیار به آنها می ریزند، شوری آب کم است چنان که آب دریای بالتیک و دریای شمال در شمال اروپا ۲ تا ۷ گرم در لیتر نمک دارد ). دریاچه ها ممکن است دارای شوری ای بسیار متفاوت از اینها باشند؛ به طوری که دریاچه ارومیه به طور متوسط ۲۷۰ گرم در لیتر نمک دارد ( در سالهای اخیر به دلیل کم شدن آبهای وارده به این دریاچه، مقدار شوری ممکن است بیشتر باشد ).

ممکن است بعضی آبها به دلیل داشتن شرایط خاص ( مانند ترکیبات به خصوص ) فاقد جاندار باشند، در نتیجه اکوسیستم محسوب نمی شوند. در دریا و اقیانوس، دمای آب بین ۲- تا ۳۳ درجه سانتیگراد تغییر می کند و در بیشتر نقاط، مقدار تغییر از این دو حد کمتر است. به عنوان نمونه، اکوسیستم دریا مورد بررسی قرار می گیرد:

دریا: زندگی در دریا وابسته به وجود نور است. در جایی که نور در آب نفوذ کند، گیاهان فتوسنتز کننده ( تک سلولی و پر سلولی ) رشد می کنند. پس جانورانی هم که این گیاهان را می خورند، می توانند در آنجا زندگی کنند و خود، خوراک صیادان می شوند. بیشتر جانداران دریازی، ذره بینی اند و با چشم غیر مسلح دیده نمی شوند. در یک لیتر آب دریا ممکن است یک میلیون گیاه ذره بینی وجود داشته باشد که با اینکه بسیار ریزند، به اندازه خود در فتوسنتز ( غذاسازی، کاهش CO₂ و تولید اکسیژن ) مؤثرند. نور خورشید به اعماق دریا نمی رسد. بنابراین فتوسنتز کننده ای هم در آنجا یافت نمی شود. غذای جانداران این منطقه چیزی است که از لایه های سطحی به پایین ریخته می شود.

اکوسیستم خشکی: جانداران دریازی از لحاظ مقدار آب مورد نیاز مشکلی ندارند، اما جانداران ساکن خشکی باید به هر ترتیب آب درون بدن خود را تأمین کنند؛ یکی از راههای تأمین آب مورد نیاز، زندگی در کنار رودخانه است. در کنار رودخانه، هم گیاهان بهتر رشد می کنند، هم جانوران گیاهخوار ممکن است غذای کافی به دست بیاورند، و هم حیوانات گوشتخوار غذای بیشتری به دست می آورند. اگر رودخانه دائمی نباشد، در زمان کم آبی و بی آبی رودخانه ، زندگی جانداران اطراف رودخانه ممکن است با خطر جدی رو به رو شود. کمترین آب در بیابانها یافت می شود. در بیابان تنوع موجودات زنده بسیار کم است و فقط جاندارانی که قدرت سازگاری با بیابان را دارند می توانند در بیابان زندگی کنند. خاکها نیز از لحاظ مقدار املاح لازم و مواد آلی در حال تجزیه یکسان نیستند؛ در جنگلهای مناطق حاره، خاک بسیار بیشتر از بیابان دارای انواع مواد معدنی و آلی است. دمای هوا در خشکی از ۹۰- درجه سانتیگراد (در قطب جنوب، در زمستان) تا دست کم ۵۰ درجه سانتیگراد متغیر است و هیچ جانداری به طور طبیعی نمی تواند در تمامی زیستگاههای خشکی زندگی کند. در این میان، فقط انسان، به دلیل ساختن پناهگاه، پوشیدن لباس و ... پراکندگی وسیع یافته است.

آب و دی اکسید کربن وارد گیاه شده و بر اثر فتوسنتز به صورت مواد آلی در می آیند. مواد آلی توسط موجودات مصرف کننده گرفته شده و از یکی به دیگری سیر می کنند. بسیاری از عناصر ( و شاید همه آنها ) دائما وارد بدن جانداران شده و از آنها خارج می شوند. تعدادی از این عناصر ( مانند کربن، نیتروژن، اکسیژن و هیدروژن ) به مقدار بیشتری به بدن جانداران وارد شده و از آنها خارج می شوند. چرخه مواد نامبرده به طور مختصر شرح داده می شود:

چرخه کربن: همه مواد آلی ای که در بدن جانداران یافت می شوند، دارای کربن هستند. گیاهان به منظور فتوسنتز، دی اکسید کربن هوا را جذب می نمایند و با استفاده از آن ترکیبات آلی می سازند. مقداری از این ترکیبات توسط جانداران گیاهخوار مصرف شده و بقیه به مصرف موجودات تجزیه کننده می رسد. موجودات گیاهخوار ممکن است توسط جانداران گوشتخوار خورده شوند و یا توسط موجودات تجزیه کننده تجزیه گردند. و بالاخره جانداران گوشتخوار نیز توسط موجودات تجزیه کننده تجزیه می شوند و کربن در تمامی حالات به صورت دی اکسید کربن به هوا باز می گردد.

چرخه اکسیژن و هیدروژن:

الف ) چرخه آب: وقتی هیدروژن می سوزد، آب پدید می آید. آب از سطح زمین بخار شده و به اتمسفر وارد می شود. در اثر تراکم بخار آب، ابر تشکیل شده و اگر باز هم تراکم صورت گیرد، هوا اشباع از مولکولهای آب شده و بارش می بارد. بارش گاهی روی منابع آب سطحی ( مثل اقیانوسها ) می بارد، گاهی روی سطح زمین می بارد و گاهی بعد از بارش توسط جانداران استفاده می شود. اگر وارد زمین شود، به منابع آب زیرزمینی وارد می گردد و ممکن است مستقیما به دریا وارد شود. اگر توسط جانداران استفاده شود، پس از نقش ایفا کردن در فرآیندهای حیاتی آنها ممکن است بخار شود و یا ممکن است مستقیما به دریا بازگردد. آب توسط جریان برق و فرآیند فتوسنتز به اکسیژن و هیدروژن تجزیه می شود.

ب ) چرخه اکسیژن: اکسیژن به صورت مولکول اکسیژن ( O₂ ) وارد بدن جانداران شده و در ترکیب با کربن به دی اکسید کربن تبدیل می شود. در این فرآیند انرژی تولید می شود. در فرآیند سوختن هم اکسیژن با بعضی عناصر ترکیب می گردد. در فرآیند تجزیه اکسیدها، اکسیژن آزاد می شود. در فتوسنتز نیز دی اکسید کربن به کربن و اکسیژن تجزیه می گردد. لایه ازن که از O₃ تشکیل شده است، نقش مهمی در بازتاب دادن اشعه زاید فرابنفش خورشید دارد. بعضی از ترکیبات ساخته شده توسط انسان لایه ازن را تخریب می کنند. نتیجه این تخریب زیاد شدن اشعه فرابنفشی است که به سطح زمین می رسد که می تواند باعث سرطان شود.

ج ) چرخه هیدروژن: همانطور که گفته شد، وقتی هیدروژن می سوزد، آب پدید می آید. هیدروژن در بسیاری از ترکیبات آلی وجود دارد که در شیمی آلی مورد بررسی قرار می گیرد.

چرخه نیتروژن: یکی از چرخه هایی که نیتروژن در اکوسیستم طی می کند، به این صورت است: نیتروژن هوا ( N₂ ) به وسیله باکتریهای تثبیت کننده نیتروژن که با ریشه گیاهان خانواده حبوبات همزیست هستند، با استفاده از مواد آلی ای که گیاه به این باکتریها می دهد، در ساختمان پروتئین وارد می شود. پس از مرگ گیاه، پروتئین آزاد شده و نیتروژن موجود در آن به نیترات تبدیل می شود که برای گیاهان قابل استفاده است. گیاهان نیترات را جذب می کنند و نیتروژن آن را در ترکیبات آلی به کار می برند. پس از مرگ گیاه و یا پس از مرگ جانوری که گیاه را خورده، ترکیبات آلی توسط باکتریهای تجزیه کننده به نیترات تبدیل می شود که هم توسط گیاهان قابل استفاده است و هم ممکن است نیتروژن آن توسط باکتریهای آزاد کننده نیتروژن به هوا باز گردد.

گرم شدن غیر طبیعی زمین، فاجعه بار است؛ از جمله اتفاقات ناگواری که بر اثر گرم شدن زمین ممکن است روی دهند، می توان موارد ذیل را بیان کرد:

زیر آب رفتن خشکیها: اقیانوسهای زمین به یکدیگر پیوسته اند. در قطب شمال، اقیانوس منجمد شمالی وجود دارد. با گرم شدن هوای زمین، کوههای یخی قطب شمال کم کم آب می شوند و آب حاصل به اقیانوسها سرازیر می شود. در قطب جنوب نیز مقدار زیادی یخ بر روی قاره قطب جنوب وجود دارد. در زمستان دمای هوا در قطب جنوب به ۹۰ درجه سانتیگراد زیر صفر می رسد و در تابستان قطب، این دما افزایش می یابد و در نتیجه مقداری از یخهای آن نواحی آب می شود که باید در زمستان دوباره یخ ببندد؛ ولی با گرم شدن هوای زمین، هر سال مقداری از آب حاصل گفته شده در اقیانوس باقی می ماند؛ نتیجه آب شدن یخها در قطبین، سرازیر شدن آب اضافی به اقیانوسهاست که موجب افزایش سطح آب اقیانوسها و دریاهای آزاد می گردد و نتیجه آن زیر آب رفتن سطح زیادی از خشکیهاست.

خطر انقراض نسل بعضی حیوانات قطبی: خرس قطبی حیوان زیبایی است که در قطب جنوب زندگی می کند. این حیوان بزرگترین شکارچی خشکی است. خرس قطبی برای شکار، وابستگی زیادی به یخهای قطبی دارد و اگر یخهای قطبی نابود شوند، برای این حیوان یک فاجعه است.

وقتی در تابستان زیر نور آفتاب وارد اتومبیل، اتوبوس و مانند آنها می شوید، متوجه می شوید که هوای داخل اتوبوس و مانند آن از هوای بیرون گرمتر است. وقتی در زمستان در یک روز آفتابی نور خورشید از شیشه به داخل اتاق و ... می تابد، دمای داخل اتاق و مانند آن بالاتر از دمای بیرون زیر نور آفتاب است ( حتی اگر گرم کننده ای در اتاق موجود نباشد ). در گلخانه نیز همینطور است ( تابش آفتاب از شیشه و یا نایلون شفاف به داخل گلخانه باعث گرم شدن داخل گلخانه می گردد؛ حتی اگر گرم کننده ای در گلخانه وجود نداشته باشد ).

چگونگی گرم شدن محیط توسط اثر گلخانه ای: اشعه های مختلفی از خورشید به زمین می رسند که عبارتند از: اشعه گاما، اشعه ایکس، اشعه ماورای بنفش، نور مرئی، اشعه مادون قرمز ( گرما )، و اشعه های دارای طول موج بلند مثل امواج رادیویی. اشعه هایی که نام برده شدند، بر طبق افزایش طول موج مرتب شده اند. هر چه طول موج کمتر باشد، انرژی اشعه بیشتر و در نتیجه قدرت نفوذ آن بیشتر است؛ مثلا نور مرئی از بدن انسان عبور نمی کند؛ در نتیجه برای عکسبرداری از داخل بدن انسان از اشعه ایکس استفاده می نمایند. البته نور مرئی نیز جزء اشعه های نسبتا نفوذ کننده است. امواج دارای طول موج کوتاه و نور مرئی از هوای اطراف کره زمین ( جوّ یا اتمسفر ) عبور کرده و به سطح زمین می رسند و مقداری از انرژی خود را به سطح زمین می دهند و کم انرژی می شوند ( در اینحال دارای طول موج بلند می شوند ). امواج دارای طول موج بلند، نمی توانند به راحتی امواج دارای طول موج کوتاه از اتمسفر عبور کنند زیرا اتمسفر زمین دارای بخار آب و دی اکسید کربن است. هر چه بخار آب و دی اکسید کربن جوّ بیشتر باشد، اشعه های بیشتری داخل اتمسفر گیر می افتند و به سطح زمین باز می گردند. نتیجه بازگشت امواج یاد شده به سطح زمین گرم شدن مجدد زمین است.

همین اتفاق داخل اتاق، گلخانه و ... می افتد ( شیشه و مانند آن مانند بخار آب و دی اکسید کربن عمل می کنند ).

زیاد بودن بخار آب در جوّ زمین مشکلی ایجاد نمی کند زیرا بخار آب می تواند به راحتی به صورت بارش به سطح زمین باز گردد؛ ولی تجمع دی اکسید کربن در اتمسفر باعث گرم شدن هوای کره زمین می شود.

مهمترین عوامل غیر زنده اکوسیستم، نور، گرما، آب، گازها و مواد شیمیایی هستند:

نور: نقش مهمی در غذاسازی ( فتوسنتز ) دارد. اگر گیاهی را در سایه برویانیم، به سمت نور تغییر جهت می دهد که به آن فتوتروپیسم ( نور گرایی ) می گویند. بعضی دیگر از پاسخهای نوری گیاهان در اثر تغییر فصل و تغییر مدت تابش نور ( تغییر طول روز ) بروز می نمایند. می توان با تغییر دادن مدت تابش نور در گلخانه، گل دادن یک گیاه را تسریع کرد و یا به عقب انداخت. مثلا گل داوودی که در پاییز گل می دهد را می توان در عید نوروز به گل نشاند. رویش دانه در برخی گیاهان، تولید کلروفیل ( سبزینه ) و ریختن برگها در فصل پاییز، به تغییرات تابش نور بستگی دارند. جانوران نیز نسبت به نور واکنش نشان می دهند. مثلا بسیاری از حشرات مانند شاپرکها به طرف نور پرواز می کنند و در اطراف منبع نور جمع می شوند و بعضی دیگر از جانوران مانند خفاشها از نور گریزانند.

گرما: بیشتر از اشعه مادون قرمز بخشی از نور خورشید به وجود می آید. در فعالیتهای موجودات زنده نیز انرژی به صورت گرما آزاد می شود. بیشتر موجودات زنده، سیستم تنظیم حرارت درونی ندارند و دمای بدنشان متغیر است که به آنها خونسرد می گویند. در مقابل، پستانداران و پرندگان، خونگرم هستند؛ یعنی دمای بدنشان تغییرات بسیار کمی دارد به طوری که آن را ثابت در نظر می گیرند. برخی از جانداران مثل بعضی از باکتریها، در چشمه های آب گرم زندگی می کنند و نسبت به دماهای زیاد مقاومند. برخی از باکتریها و قارچها نیز دز دمای بسیار کم قادر به زندگی هستند.

آب: یکی از مهمترین عوامل غیر زنده محیط است که در زندگی موجودات زنده اهمیت فراوان دارد. خداوند در قرآن می فرماید: وجعلنا من الماء کلّ شیء حیّ : و هر چیز زنده ای را با آب زنده کردیم ( سوره انبیاء:۳۰ ). به طور خلاصه، آب بر اثر تبخیر به اتمسفر وارد شده و بر اثر بارش به زمین بر می گردد و در راه بازگشت به منابع آبی زمین، در فرآیندهای زیستی و غیر زیستی نقش بسیار مهمی ایفا می نماید. اقیانوسها بزرگترین اکوسیستمهای آب را تشکیل می دهند که در آنها تعداد بیشماری موجود زنده یافت می شود.

گازها: مهمترین گازهای اتمسفر، اکسیژن و دی اکسید کربن می باشند که در زندگی گیاهان و دیگر موجودات زنده بسیار مهمند. بیشتر موجودات زنده در فرآیند تنفس هوازی، دائما اکسیژن مصرف می کنند و دی اکسید کربن تولید می نمایند؛ دی اکسید کربن نیز در فتوسنتز مورد نیاز است که به طور مستقیم زندگی گیاهان و به طور غیر مستقیم زندگی دیگر جانداران به آن وابسته است. دی اکسید کربن توسط آتش نیز تولید می شود؛ بنابراین سوزاندن گاز طبیعی در مصارف خانگی و صنعتی، سوختن بنزین و گازوئیل در موتورهای مختلف، و غیره، مقادیر زیادی دی اکسید کربن در محیط رها می کند که هم در غلظتهای بالا برای انسان سمی است و هم باعث گرم شدن هوای کره زمین می شود. در حال حاضر، فتوسنتز گیاهان، برای مهار حجم بسیار بالای دی اکسید کربنی که در اتمسفر رها می شود، کافی نیست و در نتیجه هوای کره زمین در حال گرم شدن است.

مواد شیمیایی: به دو صورت آلی و کانی در اکوسیستمها وجود دارند. مواد آلی ناشی از تجزیه موجودات زنده، در اکوسیستمهای مختلف مورد استفاده جانداران گوناگون قرار می گیرند. مواد کانی به صورت ترکیبات مختلف در اکوسیستمها دیده می شوند. یکی از این مواد نمک خوراکی است. گیاهان برای غذاسازی بسیاری از مواد کانی را از زمین جذب می کنند. با دانستن اینکه گیاهان به چه ترکیباتی نیاز دارند، می توان این مواد را به خاک اضافه کرد تا حاصلخیزی خاک افزایش یابد که در این صورت، به این مواد، کود شیمیایی گفته می شود ( مثلا گیاهان نیتروژن را بیشتر به صورت یون نیترات جذب می کنند و می توان ترکیبی به خاک اضافه کرد که یون نیترات در خاک آزاد کند ). البته باید در این کار دقت کافی داشت و گرنه ممکن است کودهای شیمیایی باعث آلودگی محیط زیست شوند و حتی ممکن است مستقیما برای انسان خطرناک باشند؛ مثلا زیاد بودن نیترات در اطراف ریشه گیاه ممکن است باعث شود گیاه نیترات زیادی جذب کند. تجمع بیش از حد نیترات در گیاهی که توسط انسان خورده می شود، برای انسان سرطان زا است.

همانطور که گفته شد، ارتباط بین جانداران، بیشتر به علت احتیاج غذایی آنها به یکدیگر است:

زنجیره غذایی: گندم، یک موش، و یک مار را در نظر بگیرید؛ موش گندم را می خورد و مار موش را؛ مثالی که بیان شد، یک زنجیره است که به آن زنجیره غذایی می گویند. مثال دیگر: ملخ گیاه را می خورد و قورباغه ملخ را؛ قورباغه نیز توسط مار خورده می شود؛ سرانجام مار توسط عقاب خورده می شود.

شبکه غذایی: اگر چند زنجیره غذایی را بررسی کنیم، متوجه می شویم که یک یا چند موجود زنده در آنها مشترک است؛ یعنی بین زنجیره های غذایی رابطه ای وجود دارد. مثلا در هر دو زنجیره غذایی گفته شده، مار وجود دارد. مثال دیگر: به این زنجیره های غذایی دقت کنید: ۱- گنجشک گندم را می خورد و قوش گنجشک را. ۲- گنجشک گندم را می خورد و خود توسط گربه خورده می شود. ۳- موش گندم را می خورد و گربه موش را؛ در این سه زنجیره غذایی، گندم سه بار، گنجشک دو بار، و گربه نیز دو بار وجود دارند. چند زنجیره غذایی که با یکدیگر ارتباط داشته باشند، یک شبکه غذایی را به وجود می آورند.

شبکه حیات: بررسی دانشمندان نشان داده است که همه شبکه های غذایی نیز با یکدیگر ارتباط دارند؛ به طوری که همه موجودات زنده کره زمین یک شبکه غذایی بزرگ را تشکیل می دهند؛ این شبکه غذایی بزرگ، شبکه حیات نام دارد.

انواع دیگری از ارتباط نیز میان جانداران وجود دارد که در آنها الزاما ارتباط غذایی منجر به از بین رفتن یکی از طرفین نمی شود؛ بلکه در این نوع ارتباطها، جانداران ممکن است به زیستن در کنار یکدیگر ادامه دهند. انواع کلی این ارتباطها عبارتند از:

۱- رقابت: بعضی چیزها مورد استفاده چند موجود زنده هستند؛ حال اگر محدودیت منابع داشته باشیم، ممکن است بین موجودات زنده رقابت ایجاد شود؛ مثلا دو گنجشک تکه ای نان را از یکدیگر می ربایند. گاهی جانداران با هم رقابت می کنند ولی از این رقابت خبر ندارند؛ مثلا ملخ و خرگوش و گوسفند که از گیاهان تغذیه می کنند، ممکن است با هم رقابت کنند ولی از این رقابت خبر ندارند. یک مثال دیگر برای رقابت: درختان یک جنگل ممکن است برای دریافت نور بیشتر رشد طولی بیشتری کنند؛ در اینحالت، آنهایی که کوتاهترند ممکن است از نور کمتری برخوردار شوند. اگر محدودیت منابع زیاد باشد، ممکن است بعضی جانداران نابود شوند؛ مثلا اگر انسان تعداد زیادی آهو را شکار کند، ممکن است نسل پلنگ با خطر انقراض مواجه شود.

۲- همزیستی: در اینجا منظور از همزیستی، هر نوع ارتباط نزدیک میان دو نوع موجود زنده است. بعضی از انواع همزیستی عبارتند از:

- همسفرگی: در این نوع همزیستی، یکی از افراد نه سود می برد و نه زیان؛ و دیگری سود می برد؛ مثال: شیری را در نظر بگیرید که حیوانی را شکار می کند و قسمتی از آن را می خورد و بقیه را رها کرده و می رود. چند شغال پس از رفتن شیر بقیه شکار را می خورند.

- همیاری: در این نوع همزیستی، هر دو جاندار از یکدیگر بهره می برند. همیاری ممکن است داوطلبانه یا اجباری باشد. مثال برای همیاری داوطلبانه: زندگی شته ها و مورچه ها در کنار هم: مورچه ها شته ها را حمل کرده و به قسمتهای تازه گیاه می رسانند، شته ها شیره پرورده گیاهان را می مکند و از آن استفاده تغذیه ای می کنند. مورچه ها نیز قسمتی از این شیره را استفاده می نمایند. شته ها و مورچه ها می توانند به تنهایی زندگی کنند. مثال برای همیاری اجباری: گلسنگ یک موجود زنده است که از نوعی قارچ و نوعی جلبک تک سلولی تشکیل می شود. این قارچ نمی تواند بدون جلبک یاد شده زندگی کند. این قارچ رطوبت و مواد معدنی را جذب کرده و در اختیار جلبک می گذارد و جلبک نیز فتوسنتز می نماید و قارچ و جلبک هر دو از غذای ساخته شده استفاده می کنند.

- زندگی انگلی: در زندگی انگلی، یک موجود زنده، جاندار دیگری را به عنوان منبع غذایی مورد استفاده قرار می دهد. تفاوت زندگی انگلی با زندگی صیادی ( که در قسمت زنجیره غذایی به آن پرداخته شد )، این است که در زندگی صیادی، صیاد از طعمه به عنوان محیط زندگی استفاده نمی کند. به طور کلی انگلها دو نوعند: انگلهای خارجی که خارج از بدن میزبان زندگی می کنند ( مثل شپش ) و انگلهای داخلی که داخل بدن میزبان زندگی می کنند ( مثل باکتریهای بیماریزا ). بعضی انگلها میزبان را از پا در می آورند ( مثل باکتری سل ) بعضی نیز معمولا هیچگاه میزبان را از پا در نمی آورند ( مثل کرمک ).

در اطراف ما جانداران گوناگونی زندگی می کنند که همه آنها با یکدیگر در ارتباط هستند. بعضی از این ارتباطها مشخصند و برای مشاهده برخی دیگر، بررسی و مطالعاتی دقیق لازم است.

ارتباط بین جانداران بیشتر به علت احتیاج غذایی آنها به یکدیگر است. موجودات زنده را بر اساس نقشی که در محیط دارند، می توان به دسته های زیر تقسیم کرد:

۱- موجودات تولید کننده: که می توانند مواد آلی مورد نیازشان را با استفاده از مواد کانی (معدنی) و انرژی خورشید بسازند (گیاهان).

۲- موجودات مصرف کننده: که مواد آلی مورد نیازشان را به صورت آماده از جانداران دیگر می گیرند (مانند حیوانات).

۳- موجودات تجزیه کننده: که از بقایای موجودات زنده دیگر استفاده می کنند (مانند بسیاری از باکتریها).

همه محیطهایی که در آنها زندگی جریان دارد، محیط زیست نامیده می شوند. با این تعریف، باغچه حیاط منزل، حوض خانه، یک شهر، اقیانوس و کویر، همگی انواعی از محیط زیست به حساب می آیند.

در هر محیط زیستی، عوامل غیر زنده مانند خاک، آب، گازها، و... نیز به همراه جانداران وجود دارند. موجودات زنده با هم و با محیط غیر زنده خود ارتباطی متقابل برقرار می کنند. این ارتباطها برای بقای محیط زیست بسیار لازمند.

انسان نیز به عنوان موجود زنده، سهم بسیار بزرگی در این ارتباطها دارد، تا آنجا که براساس نیازهای خود (البته متأسفانه گاهی بر اساس خودخواهیهای خود) این ارتباطها را به میل خود تغییر می دهد. اما هر تغییری در محیط زیست، سبب بروز تغییرات دیگری می شود که بعضی از آنها ممکن است به نفع انسان نباشند.

هر منطقه زیستی که شامل موجودات زنده ویژه و عوامل غیر زنده است، اکوسیستم نام دارد و دانشی که به بررسی اکوسیستمها می پردازد اکولوژی نامیده می شود.

زمین ظرفیت محدودی دارد و ما نمی توانیم در آن هر کار و هر خرابکاری ای بکنیم

باید به فکر دیگر موجودات زنده هم باشیم

باید به فکر نسلهای آینده هم باشیم

باید عاقلانه رفتار کنیم

عاقل آنست که اندیشه کند پایان را.